به گزارش گروه ترجمۀ خبرگزاری حوزه، سیده معصومه شیرازی، دانشمند پاکستانی، در گفتوگوی با خبرگزاری حوزه، به مناسبت عید غدیر، با تبیین جایگاه این عید بزرگ در اندیشه اسلامی، ظرفیتهای دینی و فرهنگی پاکستان برای ترویج فرهنگ غدیر، نقش علما در گسترش گفتوگوی علمی میان مکاتب اسلامی و راهکارهای معرفی اندیشه غدیر به نسل جوان، اظهار داشت: عید غدیر میعادگاه الهی، نماد مسئولیت و تعهد دینی و حلقهای از زنجیره ولایت الهی است که ریشه آن به دعوت ذوالعشیره بازمیگردد و در طول رسالت پیامبر اکرم(ص) بهصورت مستمر تبیین شد تا در غدیر خم به اوج کمال و ابلاغ نهایی خود برسد.
در ادامه، شرح این گفت و گو را می خوانید:
عید غدیر چه جایگاهی در میان مسلمانان دارد و اهمیت این روز بزرگ در چیست؟
عید غدیر روز تجلی اراده الهی، مسئولیتپذیری و تعهد دینی است. غدیر حلقهای مهم از زنجیره ولایت الهی به شمار میآید؛ زنجیرهای که از آغاز دعوت پیامبر اکرم(ص) در ماجرای «یومالدار» و اعلام جانشینی و ولایت امیرالمؤمنین(ع) آغاز شد و در مراحل مختلف رسالت، از جمله در رویدادهای مهم تاریخ اسلام، بهصورت مستمر تبیین و تأکید گردید.
غدیر بیانگر نظام کامل هدایت و حاکمیت الهی است
غدیر تنها یک واقعه تاریخی یا یک باور اعتقادی نیست، بلکه بیانگر نظام کامل هدایت و حاکمیت الهی است؛ نظامی که بدون آن، رسالت پیامبر اکرم(ص) به کمال نمیرسد. غدیر منشور عملی اسلام برای هدایت جامعه و تحقق ارزشهای الهی در زندگی فردی و اجتماعی انسانهاست.
این روز، افزون بر بُعد معنوی و معرفتی، پیامآور مسئولیت، تعهد و حرکت در مسیر ولایت الهی است. غدیر نماد پیوند میان نبوت و امامت و جلوهگاه استمرار هدایت الهی در جامعه اسلامی محسوب میشود.
جایگاه غدیر در فرهنگ، ادب و اندیشه اسلامی
از سوی دیگر، غدیر جایگاه ویژهای در فرهنگ، ادب و اندیشه اسلامی دارد و الهامبخش آثار ارزشمند علمی، فرهنگی و ادبی فراوانی بوده است. در حقیقت، غدیر تجلی ولایت الهی، رهبری دینی و حاکمیت ارزشهای الهی در زندگی انسان است.
در مکتب تشیع، عید غدیر تنها یادآور یک رویداد تاریخی نیست، بلکه میعادگاه الهی برای تجدید عهد با ولایت و اعلام برائت از هرگونه حاکمیت غیرالهی است. غدیر روزی است که در آن، معیار رهبری و زمامداری جامعه اسلامی بر اساس اراده خداوند تبیین شد و اطاعت از ولیّ الهی بهعنوان مسیر هدایت و سعادت معرفی گردید.
بر اساس این نگرش، شیعه مشروعیت حاکمیت را در پیوند با ولایت الهی جستوجو میکند و رهبری جامعه را از آن کسانی میداند که در امتداد خط ولایت و هدایت الهی قرار دارند. از همین رو، در عصر غیبت، نظریه ولایت فقیه بهعنوان استمرار این مسیر و جلوهای از حاکمیت دینی در جامعه اسلامی مورد توجه قرار گرفته است.
اهتمام ویژه پیامبر اکرم(ص) به ابلاغ پیام غدیر
یکی از ویژگیهای برجسته واقعه غدیر، اهتمام ویژه پیامبر اکرم(ص) به ابلاغ این پیام الهی بود. آن حضرت با فراهم ساختن مقدمات لازم، متوقف کردن کاروان عظیم مسلمانان و ایجاد فضایی برای شنیدن این پیام سرنوشتساز، اهمیت موضوع ولایت را برای همگان آشکار ساخت. به همین دلیل، حدیث غدیر از گستردهترین و پرراویترین احادیث اسلامی به شمار میآید و توسط شمار فراوانی از صحابه و تابعین نقل شده است.
در غدیر، پیامبر اکرم(ص) ابتدا جایگاه ولایت و سرپرستی خویش را برای مردم تبیین کردند و از آنان پرسیدند: آیا من نسبت به شما از خودتان سزاوارتر نیستم؟ هنگامی که مسلمانان به این حقیقت اقرار کردند، آن حضرت فرمودند: هر کس که من مولای او هستم، علی مولای اوست. این بیان روشن، پیوند ناگسستنی میان رسالت و امامت را به نمایش گذاشت.
غدیر نماد تداوم هدایت الهی
بر این اساس، امامت ادامه مسیر رسالت و ضامن تحقق عملی آموزههای الهی در جامعه است. رسالت، پیام الهی را ابلاغ میکند و امامت، زمینه اجرای آن را در عرصه زندگی فردی و اجتماعی فراهم میسازد. از این رو، غدیر را نمیتوان آغاز ولایت دانست، بلکه باید آن را نقطه اوج و تکامل سلسله اعلانهای ولایت در طول دوران رسالت پیامبر اکرم(ص) به شمار آورد.
به همین دلیل، عید غدیر در میان مسلمانان، بهویژه پیروان مکتب اهلبیت(ع)، از جایگاهی ممتاز و بیبدیل برخوردار است و بهعنوان نماد تداوم هدایت الهی، وحدت امت و پاسداری از ارزشهای اصیل اسلامی شناخته میشود.
به نظر شما پاکستان از چه ظرفیتهای دینی و فرهنگی برای ترویج و گسترش فرهنگ غدیر برخوردار است؟
پاکستان سرزمینی است که پیروان مذاهب و مکاتب مختلف اسلامی، اعم از پیروان مذاهب اهل سنت و شیعیان اهلبیت(ع)، در کنار یکدیگر زندگی میکنند. این تنوع مذهبی، ظرفیت ارزشمندی برای گسترش فرهنگ اسلامی و مناسبتهای دینی، از جمله عید غدیر، به شمار میآید.
نقش غدیر در تقویت همبستگی دینی و فرهنگی
در هر جامعهای، آیینها و مناسبتهای مذهبی بخشی از هویت فرهنگی و فکری مردم را شکل میدهند و بر نگرشها و روابط اجتماعی تأثیرگذار هستند. از اینرو، برگزاری مراسم و اجتماعات مرتبط با عید غدیر میتواند نقش مهمی در تقویت همبستگی دینی و فرهنگی ایفا کند.
اگرچه گاهی برخی جریانها با دامن زدن به اختلافات مذهبی در پی ایجاد تفرقه و تأمین منافع سیاسی خود هستند، اما واقعیت این است که مسلمانان پاکستان، فارغ از گرایشهای مذهبی، برای شخصیت والای امیرالمؤمنین علی(ع) احترام و محبت ویژهای قائلاند و عید غدیر را با عشق و ارادت گرامی میدارند.
این علاقه در جلوههای مختلف فرهنگی نیز نمود دارد؛ بهگونهای که اشعار و سرودههای مرتبط با غدیر و فضائل امیرالمؤمنین(ع) در میان شاعران، مداحان از جایگاه ویژهای برخوردار است. بسیاری از شاعران نیز از غدیر بهعنوان نمادی از ولایت، وفاداری و حقیقت در آثار خود بهره میگیرند. همچنین دوستداران اهلبیت(ع) از مذاهب مختلف، هر یک به شیوه خود ارادت و محبت خویش را نسبت به حضرت علی(ع) ابراز میکنند که این امر، ظرفیت مهمی برای ترویج فرهنگ غدیر و تقویت وحدت اسلامی در پاکستان به شمار میرود.
ظرفیتهای فرهنگی برای ترویج فرهنگ غدیر در شبهقاره
یکی از مهمترین ظرفیتهای فرهنگی برای ترویج فرهنگ غدیر در شبهقاره، پیشینه تاریخی و تمدنی این منطقه است. پیش از تقسیم هند، بسیاری از حکومتها و ایالتهای مهم منطقه تحت تأثیر حاکمان شیعه قرار داشتند و همین امر موجب شد مناسبتهایی همچون عاشورا و عید غدیر، به بخشی از فرهنگ عمومی و آیینهای اجتماعی مردم تبدیل شود.
بر اساس برخی پژوهشهای تاریخی، بسیاری از فرمانروایان و نخبگان سیاسی شبهقاره به مکتب اهلبیت(ع) گرایش داشتند و از اینرو، مناسبتهای مرتبط با اهلبیت(ع) در سطح گسترده مورد توجه قرار میگرفت. به همین دلیل، غدیر بهعنوان یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ اسلام، همواره با عشق و احترام در میان اقشار مختلف جامعه گرامی داشته شده و این سنت فرهنگی تا امروز نیز ادامه یافته است.
امروزه نیز در کنار مراسم باشکوهی که شیعیان در حسینیه ها و مراکز دینی برگزار میکنند، در میان بسیاری از اهل سنت نیز محافل ذکر، مجالس معنوی، نشستهای مذهبی و برنامههای فرهنگی به مناسبت عید غدیر برگزار میشود. این موضوع نشان میدهد که محبت به امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) یکی از مشترکات مهم فرهنگی و دینی مسلمانان پاکستان است.
فضائل و مناقب امیرالمؤمنین(ع) در آثار مداحان و هنرمندان برجسته پاکستان
از منظر فرهنگی، ادبیات، شعر و موسیقی مذهبی نیز نقش مهمی در ترویج فرهنگ غدیر داشتهاند. بسیاری از مداحان و هنرمندان برجسته پاکستان در آثار خود به فضائل و مناقب امیرالمؤمنین(ع) پرداختهاند. نمونه بارز آن، استاد نصرت فتحعلی خان است که اجرای مشهور «من کنت مولاه» او نه تنها در پاکستان، بلکه در سراسر جهان اسلام مورد استقبال قرار گرفت و به یکی از آثار ماندگار در حوزه مدایح اهلبیت(ع) تبدیل شد.
جایگاه غدیر از منظر علمای برجسته اهل سنت پاکستان
از سوی دیگر، در سالهای اخیر موضوع غدیر بیش از گذشته در محافل علمی و مذهبی اهل سنت نیز مطرح شده است و بسیاری از علمای شناختهشده و معتبر اهل سنت در سخنرانیها و آثار خود به واقعه غدیر و جایگاه آن در تاریخ اسلام پرداختهاند. البته ممکن است در برخی برداشتهای کلامی و تفسیری میان مذاهب اسلامی تفاوتهایی وجود داشته باشد، اما اصل محبت، احترام و ارادت به حضرت علی(ع) نقطه مشترکی است که مسلمانان را به یکدیگر نزدیک میکند.
از این منظر، میتوان گفت که جشن غدیر امروزه نه تنها یک مناسبت مذهبی، بلکه بخشی از میراث فرهنگی و هویت تاریخی مسلمانان پاکستان به شمار میآید؛ میراثی که ظرفیت بالایی برای تقویت همبستگی، گفتوگو و همگرایی میان پیروان مذاهب مختلف اسلامی دارد.
علمای پاکستان چه نقشی میتوانند در گسترش گفتوگوی علمی و تقویت احترام متقابل میان مکاتب مختلف اسلامی ایفا کنند؟
گفتوگوی علمی و سازنده تنها در فضایی سالم، منطقی و به دور از تعصب شکل میگیرد. از اینرو، لازم است عالمان آگاه، معتدل و برخوردار از روحیه تقریب و همگرایی بیشتر مورد حمایت قرار گیرند و فرصت حضور مؤثر در عرصههای علمی و اجتماعی را پیدا کنند.
متأسفانه گاهی برخی افراد با برجستهسازی اختلافات مذهبی، در پی کسب جایگاه و نفوذ بیشتر هستند و از فضای اختلاف برای مطرح شدن بهره میبرند؛ در حالی که عالمانی که پیامآور وحدت، همدلی و همزیستی مسالمتآمیز هستند، معمولاً کمتر در معرض توجه قرار میگیرند. اگر ظرفیتهای علمی و اجتماعی این گروه از علما تقویت شود، زمینه برای گسترش فرهنگ گفتوگو، احترام متقابل و همبستگی اسلامی در جامعه فراهمتر خواهد شد.
پیام غدیر چه نقشی در مقابله با افراطگرایی، تفرقه و خشونت در جوامع اسلامی میتواند داشته باشد؟
غدیر دربردارنده پیام وحدت، محبت، مودت و همگرایی میان مسلمانان است. این واقعه از مشترکات مهم اسلامی به شمار میآید و در منابع معتبر مسلمانان جایگاه ویژهای دارد. پیام اصلی غدیر، دعوت به پیروی از ارزشهای الهی، عدالت، محبت و حفظ انسجام امت اسلامی است.
همچنین در خطبه غدیر بر کرامت انسانی، حقوق اجتماعی و مسئولیتهای دینی تأکید شده است و این موضوع میتواند زمینهساز تقویت فرهنگ احترام، همزیستی و عدالت در جامعه باشد. هرچه معارف و پیامهای غدیر بیشتر تبیین و معرفی شود، ظرفیت آن برای تبدیل شدن به منشوری در جهت وحدت امت اسلامی و مقابله با افراطگرایی و تفرقه بیشتر نمایان خواهد شد.
از این منظر، غدیر پیامی است که مسلمانان را حول محور محبت به پیامبر اکرم(ص)، اهلبیت(ع) و ارزشهای مشترک اسلامی گرد هم میآورد و میتواند زمینهساز گسترش صلح، همدلی و برادری در جوامع اسلامی باشد.
آموزهها و سیره امیرالمؤمنین(ع) چه راهکارهایی برای تحقق عدالت اجتماعی، مبارزه با فساد و حمایت از حقوق مردم ارائه میدهد؟
بدون تردید، امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) یکی از برجستهترین الگوهای عدالتخواهی و پاسداری از حقوق انسانها در تاریخ بشریت است. سیره و حکومت آن حضرت نمونهای ماندگار از اجرای عدالت، رعایت حقوق مردم و مبارزه با ظلم و فساد به شمار میآید.
اندیشمندان مسلمان و غیرمسلمان شیفته شخصیت و منش عدالتمحور امیرالمؤمنین(ع)
به همین دلیل، بسیاری از اندیشمندان مسلمان و غیرمسلمان شیفته شخصیت و منش عدالتمحور ایشان شدهاند. از جمله جرج جرداق، نویسنده و متفکر مسیحی، که با الهام از شخصیت امام علی(ع)، اثر مشهور خود با عنوان «امام علی(ع)، صدای عدالت انسانی» را به رشته تحریر درآورد.
امیرالمؤمنین(ع) در گفتار و رفتار خود بر پرهیز از هرگونه ظلم و تعدی تأکید داشتند و هیچگاه حاضر به سازش با باطل نبودند. در دوران حکومت ایشان، بیتالمال با عدالت میان مردم تقسیم میشد و هیچ فردی به دلیل جایگاه اجتماعی، ثروت یا وابستگی قبیلهای از امتیاز ویژه برخوردار نبود. همچنین حقوق افرادی که مورد ستم قرار گرفته بودند احیا میشد و از حقوق اقلیتها و اقشار مختلف جامعه بهطور کامل حمایت به عمل میآمد.
توجه به نیازمندان، حمایت از محرومان، رسیدگی به وضعیت سالمندان و اقشار آسیبپذیر و نیز تعیین اصول اخلاقی و انسانی در اداره جامعه، از دیگر ویژگیهای حکومت علوی بود.
یکی از مهمترین اسناد در این زمینه، نامه امیرالمؤمنین(ع) به مالک اشتر، استاندار مصر، است. آن حضرت در این نامه اصول مدیریت عادلانه، رعایت حقوق مردم، مبارزه با فساد، مسئولیتپذیری حاکمان و حفظ کرامت انسانی را بهروشنی تبیین کردهاند. این نامه را میتوان منشوری جامع در زمینه حکمرانی عادلانه و حقوق انسانها دانست.
امام علی(ع) نه تنها این اصول را بیان کردند، بلکه خود نیز در عمل به آنها پایبند بودند و الگویی ماندگار برای همه نسلها بر جای گذاشتند. اگر جوامع اسلامی امروز سیره و آموزههای آن حضرت را از سطح شعار فراتر برده و در عرصه عمل به کار گیرند، میتوانند در مسیر تحقق عدالت اجتماعی، مبارزه با فساد، حمایت از محرومان و ایجاد جامعهای مبتنی بر کرامت انسانی گامهای مؤثری بردارند.
برای معرفی مؤثرتر اندیشه غدیر و معارف اهلبیت(ع) به نسل جوان، بهویژه در دانشگاهها و مراکز علمی، چه اقداماتی ضروری است؟
نسل جوان امروز در دنیایی زندگی میکند که هوش مصنوعی و فناوریهای نوین بخش مهمی از زندگی و فضای علمی آن را شکل دادهاند. دانشجویان با ابزارهایی روبهرو هستند که برای پاسخگویی به پرسشهای علمی و فکری آنان طراحی شدهاند؛ اما در کنار این پیشرفتها، ضروری است که آنان با میراث عظیم علمی و فکری اسلام نیز آشنا شوند.
معرفی شخصیت علمی و معرفتی امیرالمؤمنین علی(ع)
یکی از ظرفیتهای مهم در این زمینه، معرفی شخصیت علمی و معرفتی امیرالمؤمنین علی(ع) است؛ شخصیتی که در تاریخ اسلام به عنوان سرچشمه دانش، حکمت و معرفت شناخته میشود و با ندای معروف «سلونی قبل أن تفقدونی» مردم را به پرسشگری و جستوجوی حقیقت فرا میخواند. جوانان باید با این سرمایه بزرگ علمی و تمدنی آشنا شوند و بدانند که تاریخ اسلام سرشار از الگوهای برجستهای است که میتوانند الهامبخش نسل امروز باشند.
ضروری است که دانشگاهها و مراکز علمی، اندیشه غدیر و معارف اهلبیت(ع) را با زبانی علمی، روزآمد و متناسب با نیازهای نسل جدید ارائه کنند. آشنایی جوانان با مبانی ولایت، عدالت، مسئولیتپذیری اجتماعی، کرامت انسانی و نظام فکری برگرفته از قرآن، سنت و آموزههای اهلبیت(ع) میتواند آنان را با هویت دینی و فرهنگی خویش پیوند دهد.
همانگونه که علامه اقبال لاهوری جوانان مسلمان را به شناخت هویت تاریخی و تمدنی خود فرا میخواند، امروز نیز لازم است نسل جدید با افتخارات علمی و فرهنگی جهان اسلام آشنا شود و به ظرفیتهای فکری و معنوی خود اعتماد پیدا کند.
در این مسیر، رسانهها نیز نقش بسیار مهمی بر عهده دارند. معارف و اندیشههای اهلبیت(ع) باید با بهرهگیری از شیوههای نوین رسانهای، زبان قابل فهم و ابزارهای ارتباطی جدید به نسل جوان منتقل شود. همچنین در کنار علما، حضور اندیشمندان، استادان دانشگاه و صاحبنظرانی که بتوانند این مفاهیم را با ادبیاتی متناسب با فضای فکری جوانان تبیین کنند، ضروری است.
متأسفانه در برخی موارد، توجه به میراث فکری و تمدنی اسلام در مراکز علمی کمرنگ شده است. از اینرو، لازم است دانشگاهها و مراکز پژوهشی بیش از پیش به معرفی علوم، معارف و آموزههای برگرفته از قرآن کریم، سنت پیامبر اکرم(ص) و آثار اهلبیت(ع) بپردازند تا نسل جوان ضمن آشنایی با هویت و پیشینه خود، با اعتماد به نفس و آگاهی بیشتری در مسیر آینده گام بردارد.
نظر شما